Chronoroosteren is het afstemmen van werkroosters op de biologische klok van medewerkers. Het doel is de verstoring van het natuurlijke slaap-waakritme bij ploegen- en nachtwerk te verminderen. Daarbij kan men rekening houden met het chronotype van werknemers. Dat is de natuurlijke voorkeur van het lichaam om op bepaalde uren wakker te zijn of te slapen. Denk aan een ochtendmens of een avondmens. Een specifieke vorm van chronoroosteren is dat men de nacht verdeelt over twee ploegen. Deze delen kan men dan vervolgens laten aansluiten bij het chronotype van de medewerker.
- Wat is chronoroosteren
- Chronotype bepaalt de ploeg
- Nacht verdelen over twee ploegen
- Is chronoroosteren gezonder?
Wat is chronoroosteren?
Mensen verschillen in hun natuurlijke slaap-waakritme. Een ochtendtype wordt spontaan vroeger wakker en functioneert doorgaans beter tijdens de ochtend. Een avondtype gaat van nature later slapen en heeft meer moeite met zeer vroege starturen. Daartussen bevindt zich een grote groep met een intermediair chronotype. Een chronotype is de natuurlijke neiging van het lichaam om op bepaalde tijden wakker te zijn of te slapen.
Een klassiek ploegensystemen houdt weinig rekening met deze individuele verschillen. Iedereen doorloopt bijvoorbeeld dezelfde vroege, late en nachtploegen. Dat kan een mismatch veroorzaken tussen werktijd en biologische tijd. Chronoroosteren probeert deze mismatch te verkleinen door werktijden beter te laten aansluiten bij het individuele chronotype of bij het natuurlijke dag-nachtritme van de persoon.
Chronotype bepaalt de ploeg
Een belangrijke studie naar chronoroosteren onderzocht werknemers in een Duitse fabriek met drie ploegen [1]:
- Vroege dienst: 06:00–14:00 uur
- Late dienst: 14:00–22:00 uur
- Nachtdienst: 22:00–06:00 uur
Normaal roteerden werknemers tussen deze diensten. De onderzoekers pasten het rooster vervolgens aan op basis van het chronotype van de medewerker. Bij late chronotypes werden de vroege diensten verwijderd. Zij hoefden dus niet langer om 06:00 uur te beginnen. Bij vroege chronotypes werden juist de nachtdiensten verwijderd. Intermediaire chronotypes bleven over de verschillende diensten roteren (en dienden als controlegroep). Het uitgangspunt was dus niet dat avondtypes voortaan uitsluitend ’s nachts moesten werken. Men verwijderde vooral de biologisch meest ongunstige ploeg.
De resultaten waren positief. Bij de extreme chronotypes nam de slaapduur op werkdagen toe met maximaal ongeveer een half uur. De slaapkwaliteit en het welbevinden verbeterden eveneens. De social jetlag, het verschil in slaaptijd tijdens werkdagen en vrije dagen, verminderde gemiddeld met ongeveer één uur. Chronoroosteren kan dus de slaap verbeteren en de verstoring van het circadiaans ritme verminderen.
Nacht verdelen over twee ploegen
Het Nederlandse Jeroen Bosch Ziekenhuis (JBZ) ging nog een stap verder. Op de intensive care heeft men de klassieke nachtdienst op zich anders georganiseerd. Een traditionele nachtdienst loopt er ongeveer van 23:00 tot 07:00 uur. Dat betekent dat een verpleegkundige gedurende vrijwel de volledige biologische nacht wakker en actief moet blijven. In het nieuwe rooster werd de nacht verdeeld over twee diensten: 20:00–04:00 uur en 04:00–12:00 uur.
De ene verpleegkundige werkt dus het eerste gedeelte van de nacht en wordt om 04:00 uur afgelost door een andere collega. Hierdoor hoeft niemand de volledige biologische nacht door te werken. Ook hier hield men rekening met het chronotype of de voorkeur van de medewerker. Een avondtype kan beter aansluiten bij een dienst van 20:00–04:00 uur, terwijl een ochtendtype mogelijks beter past bij 04:00–12:00 uur.
Aan de eerste piloot namen 22 IC-verpleegkundigen deel. Daarnaast was er een controlegroep van 31 collega’s die volgens het gewone rooster bleef werken. De eerste resultaten waren opvallend. Vooraf gaf 86% aan tijdens een gewone nachtdienst tegen de slaap te moeten vechten. Met het chronorooster daalde dit naar 41%. Ook het gevoel van uitputting verminderde. Voorheen voelde 77% zich na een nachtdienst uitgeput, tijdens het chronorooster was dat minder dan de helft. Bovendien gaf 59% van de deelnemers aan binnen één dag hersteld te zijn. Bij het klassieke nachtwerk werd vaak twee tot drie dagen herstel gerapporteerd [2].
Is chronoroosteren gezonder?
De eerste resultaten zijn veelbelovend, maar chronoroosteren maakt nachtwerk niet gezond. Ook een medewerker die om 04:00 uur begint, moet midden in de biologische nacht opstaan. Een medewerker die om 04:00 uur stopt, moet vervolgens naar huis en kan pas later gaan slapen. Er blijft dus sprake van een verstoord waak-slaapritme.
Daarnaast zijn vooral effecten op slaap, slaperigheid, vermoeidheid en herstel onderzocht. Er is nog onvoldoende bewijs dat chronoroosteren op lange termijn het risico op bijvoorbeeld cardiovasculaire aandoeningen, diabetes of andere chronische gezondheidsproblemen vermindert. Benieuwd naar de resultaten van de volgende piloot tijdens de zomermaanden.
Chronoroosteren staat daarbij niet los van andere principes voor gezonde ploegenarbeid. Voldoende herstel tussen diensten (min. 11u), het beperken van opeenvolgende nachten (max. 3), de duur van de nachtdienst (max. 8u) en de totale dosis nachtwerk gedurende de loopbaan blijven belangrijk.
* Bronnen:
Vetter ea 2015: 10.1016/j.cub.2015.01.064.
Jeroen Bosch Ziekenhuis 2026. link website
* Nachtwerk
Risicoanalyse ploegenarbeid – chronoroosteren – vaste nachtploeg – zwangerschap – zwaar beroep