Zware boekentas

Hoe zwaar mag een boekentas wegen?

Maximum 10% van je lichaamsgewicht

Het gewicht van de boekentas bedraagt best niet meer dan 10% van het lichaamsgewicht. Dit is eenvoudig te controleren. Je laat het kind eerst met en daarna zonder boekentas op een weegschaal staan. Het verschil geeft het gewicht van de boekentas. Een bovengrens van 10% het lichaamsgewicht is een goede praktijkrichtlijn [1]. Helaas is de praktijk vaak anders…

Hoe zwaar zijn de boekentassen?

Het gemiddelde gewicht van boekentassen bij middelbare scholieren varieert in praktijk tussen 10 en 20% van het lichaamsgewicht. In Italië was dit zelfs 22% en één derde droeg minstens één maal per week een boekentas van meer dan 30% hun lichaamsgewicht [2]. Vlaanderen behoort met een gemiddeld gewicht van 15.2% in het eerste middelbaar tot de middenmoot. Meer dan 80% echter van deze scholieren draagt een boekentas die zwaarder is dan de vooropgestelde grens van 10% [3].

Land Gemiddeld gewicht
Italië [2] 22%
Hong Kong [4] 20%
Frankrijk [5] 19.2%
USA [6] 17%
Vlaanderen [3] 15.2%
Nieuw-Zeeland [7] 10.3 – 13.2%
Groot-Brittannië [8] 10%

De zwaarste boekentassen vindt men bij de scholieren in het eerste en tweede middelbaar. Daarna worden de boekentassen niet lichter, maar de scholieren wel zwaarder. Hierdoor neemt het gewicht relatief gezien af. De stijgende trend van zware boekentassen wordt echter reeds ingezet op het einde van het lager onderwijs.

Met “boekentas” wordt eigenlijk een rugzak bedoeld. Meer dan 90% van de middelbare scholieren dragen een rugzak. De boekentas die in één hand gedragen wordt, is grotendeels verdwenen. Een beperkt deel van de leerlingen kiest voor een schoudertas [7]. Een rugzak die over beide schouders gedragen wordt, is ergonomisch de beste manier.

Wat zegt de wetenschap?

In de onderzoeken die verschillende gewichten van rugzakken met elkaar vergelijken, blijkt dat een gewicht van 10% het lichaamsgewicht een goede praktijkrichtlijn is. Wanneer een rugzak zwaarder is, zal de houding van de romp [4,9,11] en hoofd [10] afwijken. Kinderen buigen de rug naar voor. Ook het natuurlijke stappatroon [4, 12], de ademhaling [9] en de hartslag [4] veranderen, terwijl deze parameters bij 10% het lichaamsgewicht normaal blijven.

Of de zware boekentassen de oorzaak zijn van rugpijn is minder evident. Tijdens de groeispurt neemt het aantal rugklachten bij jongeren sterk toe [13]. De scholieren die last hebben aan de lage rug blijken juist diegenen te zijn die zwaardere rugzakken dragen [5, 13, 14]. Het gewicht van een zware rugzak (>20% LG) houdt verband met een voorgeschiedenis van rugpijn en dit effect is groter bij scholieren die te voet naar school gaan (duur van het dragen) en die hun boekentas in één hand dragen (draagwijze) [5]. Kinderen die hun rugzak langer dragen doorheen de dag zeggen ook meer rugpijn te hebben [13, 14, 15].

Niet alle onderzoeken vinden een verband tussen het gewicht van de boekentas en lage rugklachten. Rugpijn is immers vaak het gevolg van een combinatie van oorzaken [16]. Daarom is aandacht op jonge leeftijd nodig. Wie reeds tijdens de jeugdjaren slijtage aan rug heeft, blijkt 25 jaar later op volwassen leeftijd meer kans te hebben op rugpijn [16]. Kortom, hoe lichter de boekentas is, hoe lager de belasting op de rug is.

Hoe gewicht boekentassen verminderen?

1. Boekentas maken

De laatste jaren van het lager onderwijs is een goede leeftijd om kinderen de principes van een rugvriendelijke levensstijl bij te brengen. Ouders spelen hierin een rol. Samen de boekentas maken hoort daarbij. Scholieren nemen vaak materiaal mee dat ze niet nodig hebben. Ook leerkrachten kunnen duidelijk maken wat mee te nemen en wat niet.

2. Kluisjes voorzien

Kluisjes op school maken het mogelijk om materiaal op school te laten. zo moet dit gewicht, bijvoorbeeld het turnmateriaal, niet onnodig elke keer van en naar school gedragen te worden. Ook atlassen of zware boeken kunnen daar hun vaste plaats vinden.

3. Lichtere boeken

Scholen en uitgevers hebben de taak om de boeken zo licht mogelijk te houden. Daarop zijn al systemen van losbladige systemen gekomen, waarbij de leerling enkel de nodige hoofdstukken meeneemt. Atlassen blijven groot en zwaar, maar één exemplaar per twee of drie studenten is vaak voldoende. Extra exemplaren in de klas vermijden ook het transport van zware boeken of naslagwerken.

4. Drank op school kopen

Flesjes water of frisdrank doen flink hun duit in het zakje wat gewicht betreft. Door een waterfonteintje op school te voorzien, hoeven de leerlingen zelf geen drank mee te brengen. Dat spaart alweer een halve kg.

5. Sensibilisering

Los van het gewicht, spelen ook nog andere rugbelastende factoren mee. Een rugzak is de meest efficiënte draagwijze onder de commerciële boekentassen. Belangrijk is wel dat beide schouderriempjes gebruikt worden omdat de last dan symmetrisch over de rug is verdeeld. Bij het maken van de rugzak is het aangewezen de zwaarste voorwerpen dicht tegen de rug te steken. De hefboom van de boekentas op de rug blijft zo klein. Een rugvriendelijke levensstijl omvat echter ook een goede fysieke conditie, gezonde voedingsgewoonten en een rechte til- en zithouding.

[1] Brackley HM, Stevenson JM. 2001 Are children’s backpack weight limits enough? a critical review of the relevant literature. Spine 29 (9): 2184-90.

[2] Negrini S, Carabalona R, Sibilla P. 1999 Backpack as a daily load for schoolchildren. Lancet 354: 1974.

[3] Van Ocken J, Jordaens F, Vanlerberghe A, Vanbiervliet W. 2008 Zware schooltassen. Projectwerk Ergonomie, Opleiding Bedrijfsergonomie, Antwerpen: UAMS

[4] Hong Y, Brueggemann GP. 2000 Changes in gait pattern in 10-year old boys with increasing loads when walking on a treadmill. Gait Posture 11: 254-259.

[5] Viry P, Creveuil C, Marcelli C. 1999 Nonspecific back pain in children. A search for associated factor in 14-years-old schoolchildren. Rev Rhum 66: 381-388.

[6] Pascoe DD, Pascoe DE, Wang YT, Shim M, Kim CK. 1997 Influence of carrying book bags on gait cycle and posture of youths. Ergonomics 40: 631-641.

[7] Whittfield JK, Legg SJ, Hedderley DI. 2001 The weight and use of schoolbags in New Zealand secondary schools. Ergonomics 44 (9): 819-24.

[8] National Back Pain Association. 1997 NBPA school bag survey ’97 – findings and recommendations. Talkback 20.

[9] Li JX, Hong Y, Robinson PD. 2003 The effect of load carriage on movement kinematics and respiratory parameters in children during walking. Eur J Appl Physiol. 90: 35-43.

[10] Chansiriknukor W, Wilson D, Grimmer K, Dansie B. 2001 Effects of backpacks on students: measurement of cervical and shoulder posture. Aust J Physiother 47: 110-116.

[11] Goh JH, Thambyah A, Bose K. 1998 Effects of varying backpack loads on peak forces in the lumbosacral spine during walking. Clin Biomech 13: S26-S31.

[12] Hong Y, Cheung CK. 2003 Gait and posture responses to backpack load during level walking in children. Gait Posture 17(1): 28-33.

[13] Sheir-Neiss GI, Kruse RW, Rahman T, Jacobson LP, Pelli JA. 2003 The association of backpack use and back pain in adolescents. Spine 28: 922-930.

[14] Grimmer K, Williams M. 2000 Gender-age envrionmental associates of adolescent low back pain. Appl Ergon 31: 343-360.

[15] Negrini S, Carabalona R. 2002 Backpacks on! Schoolchildren’s perceptions of load, associations with back pain and factors determining the load. Spine 27: 187-195.

[16] Cottalorda J, Bourelle S, Gautheron V. 2004 Effects of backpack carrying in children. Orthopedics 27 (11): 1172-5.